Τα τυπογραφικά στοιχεία των πρώτων Ελλήνων στοιχειοθετών (1486)
«Τα τυπογραφικά στοιχεία των πρώτων Ελλήνων στοιχειοθετών (1486). Συμβολή στη μελέτης των απαρχών της ελληνικής τυπογραφίας», στο Γιάννης Κόκκωνας (επιμ.), Τυπογραφία και τυπογράφοι. Πρακτικά ημερίδας στη μνήμη του τυπογράφου Χρίστου Γ. Μανουσαρίδη, Αθήνα, Εταιρεία Μελέτης Νέου Ελληνισμού, 2013, σ. 95-186.

Εξαντλητική μελέτη των τυπογραφικών στοιχείων που κατασκεύασαν και χρησιμοποίησαν οι πρώτοι γνωστοί Έλληνες στοιχειοθέτες Γεώργιος Αλεξάνδρου και Λαόνικος Καβαδάτος το 1486. Στην Εισαγωγή, παρουσιάζονται συνοπτικά τα λίγα ελληνικά βιβλία που είχαν τυπωθεί πριν το 1486 και καθορίζεται ο στόχος της μελέτης, που είναι ένα παλαιό ζητούμενο της ιστορικής έρευνας, δηλαδή η κατανόηση της λογικής με την οποία εργάσθηκαν οι δύο πρωτοπόροι της ελληνικής τυπογραφίας και η αξιολόγηση της επιρροής που άσκησαν οι τεχνικές επιλογές τους στην ιδιαίτερη πορεία που ακολούθησε η στοιχειοθεσία ελληνικών κειμένων ως τον 18ο αιώνα. Στην πρώτη ενότητα, με τίτλο Το σχεδιαστικό πρότυπο, αποδεικνύεται ότι πρότυπο του Λαόνικου και του Αλέξανδρου ήταν η μαργαριτόπλεκτη γραφή, όπως αυτή είχε διαμορφωθεί από τις αρχές του 14ου αιώνα. Στη δεύτερη ενότητα, με τίτλο Το μέγεθος, αναλύονται και ερμηνεύονται οι επιλογές που σχετίζονται με τον καθορισμό του μεγέθους των τυπογραφικών στοιχείων, σε σχέση με το μέγεθος του χαρτιού που χρησιμοποιήθηκε για την εκτύπωση των βιβλίων, και συνακόλουθα με το εμβαδόν της τυπωμένης επιφάνειας και των περιθωρίων, καθώς και με τον αριθμό των στίχων ανά σελίδα. Στην τρίτη ενότητα, με τίτλο Ο αριθμός των στοιχείων και η "λειτουργία" της κάσας, παρουσιάζονται αναλυτικά οι μορφές των τυπωμένων γραμμάτων σε όλες τις παραλλαγές (συνολικά 1296 ) που συναντώνται στα βιβλία του Λαόνικου και του Αλέξανδρου, γίνεται στατιστική ανάλυσή τους, υπολογίζεται ο αριθμός των πατροτύπων και των μητρών που κατασκευάσθηκαν και διατυπώνονται εύλογες υποθέσεις για τη μορφή και τη λειτουργία της κάσας. Στην τέταρτη ενότητα, με τίτλο Ερμηνεύοντας το φαινομενικά παράδοξο, διατυπώνεται μία ερμηνευτική θεωρία για την πολυπλοκότητα του εντελώς ασυνήθιστου συστήματος στοιχειοθεσίας που επινόησαν οι Λαόνικος και Αλέξανδρος, βασισμένη στην εξέταση τεκμηρίων για την εκμάθηση της ελληνικής γραφής από τον 7ο π.Χ. ως τα τέλη του 19ου μ.Χ. αιώνα. Εν ολίγοις υποστηρίζεται ότι ο Λαόνικος και ο Αλέξανδρος μετέφεραν συνειδητά στην τυπογραφία στοιχεία των τεχνικών αλφαβητισμού της εποχής τους, επινοώντας, πρώτοι αυτοί στην Ευρώπη τη λογοτυπική στοιχειοθεσία. Στην πέμπτη ενότητα, με τίτλο Το αντιστάθμισμα του αρχικού κόστους και η τύχη της καινοτομίας, αναλύονται τα αντισταθμιστικά οφέλη της λογοτυπικής στοιχειοθεσίας και υποστηρίζεται ότι συνειδητά υπηρετήθηκε μέσω της τεχνολογικής καινοτομίας τους ένας τριπλός στόχος, δηλαδή η συμμόρφωση με τα καλλιγραφικά πρότυπα, η οικονομία κινήσεων κατά τη στοιχειοθεσία και τη διάλυση, και ο περιορισμός των τυπογραφικών λαθών. Υποστηρίζεται επίσης ότι, αντίθετα με την κρατούσα άποψη, ο τρόπος με τον οποίο εργάσθηκαν ο Λαόνικος και ο Αλέξανδρος στην ουσία υιοθετήθηκε από τους μεγάλους τυπογράφους ελληνικών βιβλίων της Αναγέννησης και επηρέασε την κατασκευή ελληνικών τυπογραφικών στοιχείων και τη στοιχειοθεσία ελληνικών κειμένων ως τον 18ο αιώνα. Πλην τούτου, η συνηθισμένη για τα ελληνικά κείμενα λογοτυπική στοιχειοθεσία, προτάθηκε από δυτικοευρωπαίους τυπογράφους ως καινοτομία τον 18ο και τον 19ο αιώνα, χωρίς να έχει την καλή τύχη που είχε στην ελληνική περίπτωση. Τέλος, στην τελευταία ενότητα διατυπώνεται η υπόθεση ότι ο Λαόνικος και ο Αλέξανδρος πιθανότατα δεν διέθεταν τυπογραφικό πιεστήριο, αλλά έκαναν μόνο τη στοιχειοθεσία των βιβλίων τους.
Στο συνοδευτικό αρχείο μπορεί κανείς να διαβάσει την Εισαγωγή, και να δει ορισμένες σελίδες από τις επόμενες ενότητες.
Κατέβασμα συνοδευτικού αρχείου